Буллингтен келер қауіп көп

Қазіргі таңда қоғамда алаңдаушылық тудырып отырған мәселелердің бірі – буллинг пен кибербуллинг. Бұл құбылыс әсіресе балалар мен жасөспірімдер арасында кең таралып, олардың психологиялық, әлеуметтік және эмоционалдық дамуына елеулі зиянын тигізуде. Заманауи технологиялардың қарқынды дамуы мен әлеуметтік желілердің кеңінен қолданылуы кибербуллингтің өршуіне жол ашып отыр. Сондықтан бұл мәселенің алдын алу тек ата-аналар мен мұғалімдердің ғана емес, бүкіл қоғамның ортақ міндетіне айналуда.

Буллинг – бір адамның немесе топтың басқа адамды жүйелі түрде қорлауы, кемсітуі, мазақтауы, қорқытуы немесе қысым көрсетуі. Ол көбінесе мектептерде, оқу орындарында, қоғамдық ортада кездеседі. Буллингтің негізгі ерекшелігі – оның бір реттік емес, ұзақ уақыт бойы қайталанып отыруы. Мұндай әрекеттерге ұшыраған балалар өзін жалғыз сезініп, қорғансыз күйге түседі.

Буллингтің бірнеше түрі бар. Физикалық буллинг кезінде жәбірленушіні ұрып-соғу, итеру, заттарын бүлдіру сияқты әрекеттер жасалады. Вербалды буллингте балаға ауыр сөздер айту, мазақтау, келемеждеу орын алады. Әлеуметтік буллинг кезінде адамды ортадан шеттету, онымен ешкімнің араласпауына ықпал ету секілді әрекеттер байқалады. Ал психологиялық буллинг қорқыту, үркіту, қысым көрсету арқылы жүзеге асады.

Соңғы жылдары интернеттің дамуына байланысты кибербуллинг мәселесі де ерекше өзектілікке ие болды. Кибербуллинг – әлеуметтік желілер, мессенджерлер, электронды пошта немесе басқа да цифрлық платформалар арқылы адамның ар-намысына тиетін әрекеттер жасау. Бұл қорлау сипатындағы хабарламалар жіберу, жалған ақпарат тарату, жеке суреттерді рұқсатсыз жариялау, әлеуметтік желілерде келемеждеу немесе қоқан-лоққы көрсету түрінде жүзеге асады.

Кибербуллингтің қауіптілігі оның тәулік бойы жалғасуында. Егер мектептегі буллинг белгілі бір ортада ғана орын алса, интернет арқылы жасалатын қысым жәбірленушіні кез келген жерде, кез келген уақытта мазалауы мүмкін. Сонымен қатар әлеуметтік желілердегі жазбаларды көптеген адамдар көретіндіктен, оның әсері де әлдеқайда ауыр болады.

Буллинг пен кибербуллингтің салдары өте күрделі. Мұндай жағдайға тап болған балалардың өзіне деген сенімі төмендейді, сабақ үлгерімі нашарлайды, күйзеліске түседі. Кейбір балаларда үрей, қорқыныш, жалғыздық сезімі қалыптасады. Тіпті ауыр жағдайларда психологиялық жарақаттың салдарынан өзіне қол жұмсау туралы ойлар туындауы мүмкін. Сондықтан бұл мәселені елемеуге болмайды.

Буллингке ұшыраған бала көбіне өз мәселесін ешкімге айтпайды. Ол ұялады, қорқады немесе жағдайдың одан әрі ушығып кетуінен қауіптенеді. Сондықтан ата-аналар баласының көңіл күйіндегі өзгерістерге мұқият болуы тиіс. Егер бала тұйықталып, мектепке барғысы келмесе, мазасыздық танытса немесе бұрынғыдай белсенді болмаса, оған ерекше көңіл бөлу қажет.

Буллингтің алдын алуда отбасының рөлі зор. Ата-аналар балаларымен ашық сөйлесіп, олардың мәселелерін тыңдай білуі керек. Баланың өзін қауіпсіз сезінуіне жағдай жасап, қиындық туындаған жағдайда көмек сұраудан қорықпауға үйрету маңызды. Сонымен қатар балаға өзгелерді құрметтеу, жанашырлық таныту және дауларды бейбіт жолмен шешу мәдениетін қалыптастыру қажет.

Білім беру ұйымдарының да жауапкершілігі жоғары. Мектептерде буллингтің алдын алуға бағытталған түсіндіру жұмыстары тұрақты жүргізіліп, оқушылар арасында достық пен өзара сыйластық атмосферасы қалыптастырылуы тиіс. Мұғалімдер буллинг белгілерін дер кезінде байқап, қажетті шаралар қабылдауға дайын болуы керек.

Кибербуллингтің алдын алу үшін балалардың цифрлық сауаттылығын арттыру маңызды. Оларға жеке ақпаратты жарияламау, күмәнді сілтемелерге өтпеу, бейтаныс адамдармен сақтықпен қарым-қатынас жасау және әлеуметтік желілердегі қауіпсіздік баптауларын дұрыс қолдану туралы түсіндіру қажет. Егер бала интернетте қорлау немесе қоқан-лоққыға тап болса, ол туралы ата-анасына, мұғаліміне немесе құқық қорғау органдарына хабарлауы тиіс.

Буллинг пен кибербуллинг – тек жеке адамның емес, тұтас қоғамның мәселесі. Әрбір бала қауіпсіз ортада білім алып, еркін дамуға құқылы. Сондықтан ата-аналар, мұғалімдер, мемлекеттік органдар және қоғам өкілдері бірігіп әрекет еткен жағдайда ғана бұл келеңсіз құбылыстың алдын алып, өскелең ұрпақтың жарқын болашағын қамтамасыз ете аламыз.

Алина Сайлау,
М. Х. Дулати атындағы Тараз университеті «Конвергентті журналистика» мамандығының 2-курс студенті