Жасанды интеллект – жаңа дәуірге бастар жол
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан халқына арнаған Жолдауында елдің даму бағытын айқындайтын бірқатар маңызды бастамаларды жария етті. «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: өзекті мәселелер және оны түбегейлі цифрлық өзгерістер арқылы шешу» атты Жолдау еліміздің жаңа технология- лық кезеңге қадам басқанын білдіретін айқын бағдар болды. Бұл құжатта цифрлық трансформация, жасанды интеллект, деректер қауіпсіздігі, цифрлық экономика, кадрлық әлеует және мемлекеттік басқарудың жаңғыруы сынды маңызды тақырыптар қамтылды.
Президенттің Жолдауда «жасанды интеллект дәуірі» ұғымын алға шығаруын ел дамуындағы жаңа кезеңнің бастауы деуге болады. Бұл тұжырым Қазақстанның бұрынғы шикізаттық және инфрақұрылымдық даму модельдерінен біртіндеп интеллектуалды-цифрлық экономикаға бет бұрып жатқанын білдіреді. Жасанды интеллект енді жай технология емес, ұлттық қауіпсіздік пен бәсекеге қабілеттілік мәселесі ретінде қарастырыла бастады. Президент ЖИ-дің тек экономикалық емес, геосаяси аспектеріне де назар аударды. Бұл елімізге сыртқы және ішкі саясатты қайта пішімдеуге де себеп болады деген сөз.
Даму стратегиясы тұрғысынан алсақ, мұндай басымдық білім беру жүйесін түбегейлі реформалауды, инновациялық экожүйені дамытуға инвестиция тартуды, сондай-ақ цифрлық теңсіздікті еңсеруді талап етеді. Мысалы, егер ЖИ-ге негізделген шешімдер мемлекеттік басқаруға еніп жатса, онда деректердің қауіпсіздігі мен алгоритмдердің ашықтығы күн тәртібіндегі басты мәселе болмақ. Сонымен қатар ЖИ технологиялары тек өндірісте емес, медицина, ауыл шаруашылығы, құқық қорғау салаларында да қолданылуға тиіс. Бұл – Президент ұсынған кешенді цифрлық трансформация идея- сының бөлігі.
Бұл жаңа бағыт Қазақстанның жаһандық технологиялық жарыстан шет қалмауына мүмкіндік береді. Егер нақты саясаттар мен қаржыландыру көздері дұрыс анықталса, ЖИ Қазақстанды Орталық Азиядағы цифрлық хабқа айналдыра алады. Дегенмен, бұл тек мемлекеттік бастама емес, жеке сектор, ғылым, қоғам тарапынан да жауапты әрі белсенді әрекет талап етілетін ұзақ мерзімді трансформация екенін ұмытпау керек.
Қазақстанда цифрлық трансформация соңғы жылдары қарқын алғанымен, әлі де жүйелі деңгейге толық жеткен жоқ. Электронды үкімет, бірқатар онлайн қызметтер мен цифрлық платформалар енгізілгенімен, ауылдық өңірлердегі инфрақұрылым әлсіз, ал мемлекеттік органдар арасындағы дерек алмасу жүйесі әлі де толық интеграцияланбаған. Сонымен қатар кадр тапшылығы, цифрлық мәдениеттің әлсіздігі және кейбір құрылымдардың жаңашылдыққа қарсылығы да прогреске кедергі келтіріп отыр.
Президент Жолдауда ұсынған үш жыл ішінде цифрлық мемлекетке көшу идеясы – нақты стратегиялық мақсат қойып, соған қарай жүйелі түрде жұмыс істеу қажеттігін білдіреді. Бұл межеге жету үшін тек технологиялық емес, институционалдық және кадрлық өзгерістер де қатар жүруі керек. Саяси ерік пен тұрақты қаржыландыру болған жағдайда, айтарлықтай алға жылжу мүмкін, бірақ толық цифрлық мемлекетке айналу – ұзақ мерзімді, кезең-кезеңімен жүзеге асатын процесс.
Бұл ретте Цифрлық кодекс Қазақстанның цифрлық экономиканы жүйелі түрде реттеуге бағытталған алғашқы кешенді қадамы болмақ. Қазіргі таңда цифрлық саланы әртүрлі заңдар мен нормативтік актілер реттейді, бірақ олар бытыраңқы әрі бір-біріне толық сәйкес келе бермейді. Жаңа кодекс осы олқылықтың орнын толтырып, жасанды интеллект, big data, платформа экономикасы, деректерді қорғау, цифрлық активтер, блокчейн сияқты заманауи бағыттарды бір заңнамалық база аясында шоғырландыруға тиіс. Бұл құжат, бір жағынан, инновацияларды ынталандырып, екінші жағынан, цифрлық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталады.
Кодекстің әсері тек ІТ саласымен шектелмейді. Ол қаржы, денсаулық сақтау, білім беру, құқық қорғау, көлік және ауыл шаруашылығы сияқты түрлі секторларда цифрлық шешімдерді енгізу мен пайдаланудың құқықтық негізін қалыптастырады. Сонымен қатар цифрлық құқықтар мен міндеттерді айқындау арқылы жеке тұлғалардың да, бизнестің де деректермен жұмыс істеу тәртібін нақтылай түседі. Яғни, Цифрлық кодекс – тек заң емес, цифрлық дәуірге бейімделудің жаңа қоғамдық келісімі деуге болады.
Цифрландыруға қарсылықтың түп-тамыры көбіне мүдделер қақтығысынан туындайды. Еліміздегі кейбір мемлекеттік органдар мен жергілікті билік өкілдері цифрлық жүйелер енгізілген кезде ашықтық пен бақылаудың күшеюінен қауіптенеді, өйткені бұл бұрынғыдай «қолмен басқару» мүмкіндігін шектейді. Яғни, қағазбас- тылық, формализм мен деректердің бұрмалануы арқылы пайда көріп отыр- ғандар цифрландырудан ұтылады.
Екінші жағынан, техникалық дайындықтың төмендігі мен қорқыныш факторы да – қарсылықтың бір көзі. Әсіресе, аға буын шенеуніктер мен қызметкерлер арасында цифрлық жүйе- лерге сенімсіздік бар: олар өзгерісті түсінбеуі немесе оны өзіне қауіп деп қабылдауы мүмкін. Сондай-ақ кейбір жергілікті құрылымдарда интернет сапасының нашарлығы мен ІТ-мамандардың жетіспеуі цифрландыруды тежейді.
Қарсылық тек ниетке емес, ресурстық шектеулер мен басқару мәдениетінің әлсіздігіне де байланыс- ты. Сондықтан бұл тек саяси немесе технологиялық емес, сонымен қатар әлеуметтік-психологиялық мәселе екенін де ескеру қажет.
Жасанды интеллект дәуірінде табыс- ты ұрпақ тәрбиелеу үшін білім беру жүйесінде мазмұндық, құрылымдық және әдістемелік тұрғыдан түбегейлі өзгерістер қажет. Ең алдымен, оқу бағдарламаларына алгоритмдік ойлау, деректерді талдау, цифрлық сауаттылық, робототехника және жасанды интеллект негіздері енгізілуге тиіс. Бұл пәндер тек ІТ мамандығына емес, барлық салаларға ортақ базалық қабілет ретінде қарастырылуы керек. Сонымен қатар пәндік оқытудан құзыреттілікке негізделген модельге көшуі қажет, яғни оқушылар тек ақпарат жаттап қоймай, оны талдап, өмірде қолдана алуға тиіс.
Сонымен бірге мұғалімдердің біліктілігін арттыру, инфрақұрылымды жаңарту және оқу процесін цифрландыру – басты міндеттердің бірі. ЖИ дәуірінде білім берушілердің өздері де технологиямен жұмыс істей алуы керек. Қазіргі таңда оқулықтар мен әдістемелердің басым бөлігі ескірген, ал мектептердегі интернет пен компьютерлік жабдықтар барлық жерде бірдей емес.
Сонымен қатар академиялық пәндер мен еңбек нарығы арасындағы алшақтықты қысқарту – жастарды тек бүгінге емес, болашақ мамандықтарға бейімдеудің алғышарты. Яғни, білім беру жүйесі тек ақпарат тасымалдау- шы емес, адами капиталды стратегиялық тұрғыда дамытушы институт рөлін атқаруы керек.
Цифрлық сауаттылық – қазіргі таңда әлеуметтік теңдіктің жаңа өлшеміне айналды. Бұл қабілет тек ІТ саласында жұмыс істейтіндерге емес, әрбір азаматқа күнделікті өмірде қажет: eGov порталын пайдалану, онлайн төлем жасау, цифрлық алаяқтардан қорғану немесе ЖИ негізінде жұмыс істейтін қосымшаларды түсіну – бұлардың бәрі цифрлық сауат- тылықтың құрамдас бөліктері. Сондықтан бұл бағытта мемлекет тарапынан ұлттық деңгейде үйлестірілген, үздіксіз оқытуды қамтамасыз ететін бағдарламалар қажет. Әсіресе, ауыл тұрғындары, егде жастағылар мен әлеуметтік осал топтар үшін тегін цифрлық білім беру курстары, мобильді ІТ орталықтар және қолданбалы оқу құралдары әзірленуге тиіс.
Сонымен қатар цифрлық сауаттылықты арттыруда білім беру жүйесі мен бұқаралық ақпарат құралдарының синергиясы маңызды рөл атқарады.
Мектептер мен колледждерде цифр- лық дағдыларды ерте кезеңнен үйрету – болашаққа салынған инвестиция болса, ал теледидар, YouTube, әлеуметтік желілер арқылы кең аудитория- ға арналған түсінікті контент тарату халықтың қазіргі сұранысына жауап береді. Мемлекет бұл бағытта жеке сектор мен ҮЕҰ-мен серіктесе отырып, цифрлық сауаттылықты ұлттық жобалар дең-
гейінде көтеруі керек. Себебі цифрлық технологияларды дұрыс қолданбаса, тәуекел көзіне де айналуы мүмкін.
Қазақстан цифрлық дәуірге қадам басу бағытында маңызды алғышарттарды қалыптастырып үлгерді. Мемлекеттік деңгейде цифрландыруға қолдау бар, «Цифрлық Қазақстан» бағдарламасы, eGov платформасы мен түрлі цифрлық бастамалар жүйе- лі түрде іске асуда. Сонымен қатар жастардың технологияға бейімділігі, ІТ саласындағы білім беру мүмкіндіктерінің кеңеюі және стартап экожүйе- сінің дамуы еліміздің осы бағытта алға жылжу әлеуетін айқын көрсетеді.
Әрине, кез келген үлкен өзгеріс секілді цифрлық трансформация да біртіндеп, кезең-кезеңімен жүреді. Бұл жолда моральдық, технологиялық және институционалдық бейімделу қатар жүріп келеді. Кейбір өңірлерде инфрақұрылымды жаңарту қажет болса, басқа аймақтарда цифрлық мәдениетті арттыру маңызды.
Бұл – шешімі бар, жұмыс жасалып жатқан мәселелер. Ең бастысы, бағыт дұрыс таңдалды, енді осы жолды жүйелі түрде жалғастыру, білім мен серіктестікті күшейту, және қоғаммен тиімді диалог жүргізу арқылы Қазақстан цифрлы болашаққа сенімді қадам жасай алады.
Жанар АБДИКЕЕВА,
№66 орта мектептің бастауыш сынып мұғалімі.
Тараз қаласы
