Даналығымен дараланған Домалақ ана

Ұлы даламыздың тарих қойнауында көрегендігімен, даналығымен ерекше құрметке ие болған аналар жетерлік. Олар ұлттың ұйытқысы болып, ұрпақ тәрбиесінде аянбай еңбек етті. Олардың көпшілігі көшпенділердің музасына айналып, жаңа жеңістер мен жетістіктерге шабыттандыра білді. Бір қолымен бесікті, екінші қолымен әлемді тербеткен, аты аңызға айналып, ел жадында мәңгілік сақталған осындай жанның бірі – Домалақ ана.

Бәйдібек бидің кіші әйелі Нұрила ұлы аналардың көшін бастап тұр. Оны халқымыз ұлт анасы деп бағалап, ерекше құрметтеген. Ел арасында «Домалақ ана» аталып кеткен ол – тектілік пен даналықтың бейнесі. Нұриланың неліктен «Домалақ ана» аталғанын нақты ешкім білмейді. Бір нұсқа бойынша, «домалақ ана» сөзі парсы тілінде «дихнат ана», яғни «қасиетті ана» дегенді білдіреді.
Нұрила 1378 жылы Түркістан қаласында дүниеге келген. Ол Қожа Ахмет Яссауидің мазарындағы шырақшы болған Шайхы Мизамбектің қызы еді. Бәйдібек бимен таныстығы туралы ел арасында бірнеше аңыз бар. Солардың бірінде: «Түркістанға әйгілі қазақтан шыққан сопының мазарын көру үшін келген Бәйдібек би Домалақ ананы сонда алғаш кездестіреді. Нұриланың өткір ойы мен әдептілігі оны ерекше таң қалдырады. Қожа Ахмет Яссауи кесенесіндегі бір сәуегей: «Осында бір айналасына нұр шашып жүретін, құдайдың рақымы мен мейіріміне бөленген бір қыз бар, соны әйелдікке алыңыз», – деп кеңес береді. Бәйдібек би оның кеңесіне құлақ асып, көп ұзамай Нұрилаға үйленеді», – делінген.
Осы оқиғаның тағы бір нұсқасы бойынша, Нұрила Бәйдібек бидің үйінде күң болған. Бидің қызметшілері көп болса да, жылқыларды өзі суаратын әдеті болған екен. Күндердің бір күнінде Нұрила құдықтан су алмақшы болып жатқанда байқаусызда құлап кетеді. Бәйдібек үйірді суаруға айдап апарып, құдыққа үңілгенде түбіндегі Нұриланы көреді. Қызды құтқарып алған ол сол сәтте ғашық болады. Нұрила бидің үшінші әйелі болып, оның ұрпағын жалғастырады.
Бірде Қаратау жотасының етегінде орналасқан Бәйдібектің ауылына жау шабуыл жасап, оның мыңдаған жылқысын айдап әкетеді. Бұл кезде Бәйдібек пен басқа да жігіттер ауылдан алыста еді. Шабуыл туралы хабарды естіген ол қол жинап, үлкен әйелі Сары бәйбішенің алты ұлымен бірге іздеріне түседі. Бір заматта ұрланған мың жылқыдан мінілмеген бір асау жылқы қайтып келеді. Ол ат Домалақ ананың киіз үйінің жанындағы кермеге байланады. Бәйдібекке хабар жіберген Домалақ ана: «Жаудың артынан жүрмеңдер, айғыр бізде қалды. Алты күн өткеннен кейін, үйір өзіңе қайтып келеді. Балалар аман оралсын. Тілегім осы», – дейді. Бірақ батыр әйелін тыңдамай, жауға қарсы аттанады. Күйік асуынан жауды қуып жетіп, шайқасқа қосылады. Алайда жақсы қаруланған жау Бәйдібектің тобын жеңеді. Бұл шайқаста оның алты баласы бірдей қайтыс болады. Оларды Үшқарасай аңғарына жерлеп, би үйіне қайтады. Алты күн өткен соң үлкен үйір жылқы үйге қайтып келеді. Бәйдібек би Нұрила ананың сөзіне құлақ асқанда, оның балалары аман қалар еді…
Аңыз бойынша, Ұлы жүздегі Албан, Суан және Дулат – Домалақ ананың немере ұрпақтары. Бәйдібектің бірінші әйелі Сары бәйбішеден он ұл туған, олардың бірі Байтоқтыдан Түркеш (Сарыүйсін) тарайды. Екінші әйелі Зеріптен Жәлменбет туған, одан Шапырашты, Ысты, Ошақты өрбіген.
Домалақ ананың ұрпақтары ақыл-парасатымен, білімімен ерекшеленіп, халықты да басқарған. Мысалы, баласы Жарықшақ Ташкент әмірінің кеңесшісі болып, кейінірек Жетісудың билеушісі, содан соң Есенбұға ханның бас уәзірі болған.
Домалақ ана қайтыс болар алдында жақындарына: «Мені Бәйдібектің жанына жерлеп әуре болмаңдар. Ақ түйеге менің сүйегімді салып, артынан жүріңдер. Түйе шөккен жерге жерлеңдер», – дейді. Балалары айтқанын бұлжытпай орындайды. Түйе Қосбөген өзенінің сағасына тоқтады. Осында оны жер қойнына тапсырады. Немересі Дулат Бұхарадан Абдулла Шери ұстаны алдырып, Домалақ ананың басына төрт қанатты, төбесі күмбезбен көмкерілген кесене тұрғызады.
Кесене 1456 жылы салынды. Ол кезде бұл күмбезі бар төрт қабырғалы мазар болды. Домалақ ана кесенесі бірнеше рет бұзылып, қайта өңделген. Өкінішке қарай, қазіргі уақытқа дейін оның өзіндік бейнесі сақталмаған. Кесене XIX ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында қайта тұрғызылды. Мазар кіре берісіндегі қабырғада қазақ тілінде: «Ақсұлтан қызы, Бабыжар Ұлы Ана құрметіне салынған ескерткіш» деп жазылған. Кесене сәулетші С.Тоқтамыстың жобасы бойынша 1996 жылы жасалған күрделі жөндеуден кейін қазіргі заманғы түрге ие болған.

Жаннұр МУХАНОВА,
М.Х.Дулати атындағы Тараз университеті
«Конвергентті журналистика» мамандығының
4-курс студенті