Тракторлар мен арнайы машиналарды қалай кепілге қояды?

Ауыл шаруашылығы, құрылыс және мелиорация салаларында тракторлар, өздігінен жүретін машиналар мен арнайы техникалар – өндірістік қызметтің маңызды құралдарының бірі. Мұндай техникалар көбіне банктерден немесе басқа да қаржы ұйымдарынан несие алу кезінде кепіл мүлкі ретінде пайдаланылады. Осыған байланысты олардың кепілге қойылуын заң талаптарына сәйкес мемлекеттік тіркеу ерекше маңызға ие.

Қазақстан Республикасында тракторларды және олардың базасында жасалған өздігінен жүретін шассилер мен механизмдерді, арнайы жабдығы бар тіркемелерді, өздігінен жүретін ауыл шаруашылығы, мелиорациялық және жол-құрылыс машиналары мен механизмдерін, сондай-ақ жүріп өту мүмкіндігі жоғары арнайы машиналарды кепілге қоюды мемлекеттік тіркеу арнайы қағидалармен реттеледі.
Бұл тәртіптің негізгі мақсаты – кепіл беруші мен кепіл ұстаушының құқықтарын қорғау, сондай-ақ белгілі бір техниканың кепілде тұрғаны туралы ақпаратты құқықтық тұрғыдан бекіту. Мемлекеттік тіркеу арқылы техниканың құқықтық мәртебесі айқындалып, оған қатысты үшінші тұлғалардың құқықтық мүдделері де ескеріледі.
1. Кепілді мемлекеттік тіркеудің құқықтық негізі
Тракторлар мен арнайы машиналардың кепілін мемлекеттік тіркеу Қазақстан Республикасының жылжымалы мүлік кепілін тіркеу саласындағы заңнамасына, мемлекеттік көрсетілетін қызметтер туралы заңнамаға және агроөнеркәсіптік кешенді мемлекеттік реттеуге қатысты нормативтік құқықтық актілерге сәйкес жүзеге асырылады.
Қолданыстағы қағидалар кепілді алғаш рет тіркеумен ғана шектелмейді. Олар кепілді тіркеуден алу, кепілге өзгерістер мен толықтырулар енгізу, меншік құқығының басқа адамға ауысуын тіркеу, талап ету құқығын басқа тұлғаға беру және техниканы кейіннен кепілге қою, яғни қайталама кепілді тіркеу тәртібін де қамтиды.
Сонымен қатар тіркелген кепілдің қолданысын тоқтату және кепілді мемлекеттік тіркеу туралы куәлік немесе оның телнұсқасын беру мәселелері де осы тәртіппен реттеледі.
Осылайша мемлекеттік тіркеу жүйесі кепіл қатынастарының барлық негізгі кезеңдерін қамтып, тараптардың құқықтары мен міндеттерінің заң талаптарына сәйкес орындалуына мүмкіндік береді.
2. Қандай техникалар кепіл ретінде тіркеледі?
Кепілді мемлекеттік тіркеу қағидалары белгілі бір санаттарға жататын тракторлар мен арнайы машиналарға қолданылады. Олардың негізгі түрлеріне мыналар жатады:
• тракторлар;
• тракторлар базасында жасалған өздігінен жүретін шассилер мен механизмдер;
• монтаждалған арнайы жабдығы бар тіркемелерді қоса алғанда, тракторлардың тіркемелері;
• өздігінен жүретін ауыл шаруашылығы машиналары мен механизмдері;
• мелиорациялық машиналар мен механизмдер;
• жол-құрылыс машиналары мен механизмдері;
• жүріп өту мүмкіндігі жоғары арнайы машиналар.
Аталған техникалардың кепілге қойылуы мемлекеттік тіркеу арқылы ресми түрде бекітіледі. Бұл үшінші тұлғаларға белгілі бір техниканың кепіл нысанасы болып табылатынын анықтауға мүмкіндік береді.
Мысалы, ауыл шаруашылығы кәсіпкерінің меншігіндегі трактор банк алдындағы несие міндеттемесін қамтамасыз ету мақсатында кепілге қойылса, оның кепілде тұрғаны тиісті мемлекеттік тіркеу деректерінде көрсетіледі.
3. Мемлекеттік тіркеудің маңызы
Кепілді мемлекеттік тіркеудің басты мақсаты – кепіл ұстаушының құқықтарын қорғау және кепіл мүлкіне қатысты құқықтық айқындықты қамтамасыз ету.
Мысалы, ауыл шаруашылығы кәсіпкері тракторын банкке несие алу үшін кепілге қойды делік. Егер бұл кепіл заңда белгіленген тәртіппен тіркелсе, трактордың кепіл нысанасы екендігі ресми түрде белгіленеді. Нәтижесінде банк немесе басқа кепіл ұстаушы өз құқықтарын заңнамаға сәйкес қорғай алады.
Мемлекеттік тіркеу бір мүлікті бірнеше рет кепілге қою жағдайында да маңызды. Қағидаларда кейіннен кепілге немесе қайталама кепілге қоюға байланысты мәліметтерді тіркеу мүмкіндігі көзделген. Бұл ретте техниканың бұрынғы кепілдік міндеттемелері туралы ақпараттың болуы тараптар үшін маңызды құқықтық мәнге ие.
Мемлекеттік тіркеу сонымен бірге мүліктің құқықтық мәртебесі туралы ақпараттың ашықтығын қамтамасыз етіп, бір техниканы заңсыз немесе жасырын түрде бірнеше міндеттемені қамтамасыз етуге пайдалану тәуекелін төмендетеді.
4. Мемлекеттік қызмет көрсету тәртібі
Кепілді мемлекеттік тіркеу үшін өтініш беруші белгіленген тәртіппен қажетті құжаттарды ұсынады. Тіркеу барысында техниканың нақты сәйкестендіру деректері, оның меншік иесі және кепілге қатысты мәліметтер тексеріледі.
Мемлекеттік қызмет көрсету нәтижесінде заңнамада көзделген тәртіппен кепілді тіркеу туралы куәлік беріледі немесе тиісті мемлекеттік тіркеу рәсімі жүзеге асырылады. Қажет болған жағдайда кепілге қатыс- ты өзгерістер енгізіледі.
Мысалы, меншік иесі өзгерген жағдайда, талап ету құқығы басқа тұлғаға берілген кезде немесе кепіл шарттарының белгілі бір талаптары өзгерген жағдайда, мұндай өзгерістер де белгіленген тәртіппен тіркелуі тиіс.
Бұл рәсімнің негізгі ерекшелігі – мемлекеттік есепке алу тек техниканың өзіне қатысты мәліметтермен шектелмейді. Оған байланысты кепіл құқықтарының өзгеруі, тоқтатылуы және басқа тұлғаға ауысуы да тиісті тәртіппен рәсімделеді.
5. Кепілді тіркеуден алу тәртібі
Кепілмен қамтамасыз етілген міндеттеме тоқтаған жағдайда кепіл де мемлекеттік тіркеуден алынуы қажет.
Мысалы, азамат немесе заңды тұлға банктен алған несиесін толық өтеген кезде, несие бойынша міндеттемені қамтамасыз еткен трактордың немесе арнайы машинаның кепілдегі мәртебесі тоқтатылуы тиіс.
Кепілді тіркеуден алу техниканың меншік иесі үшін маңызды рәсім болып табылады. Себебі кепіл тоқтатылғаннан кейін мемлекеттік тіркеу деректеріне тиісті өзгерістер енгізіліп, мүлікке қатысты бұрынғы ауыртпалық жойылады.
Кепілдің тоқтатылғанын тиісті түрде тіркеу меншік иесіне техниканы кейіннен сату, басқа тұлғаға беру немесе қайтадан кепілге қою кезінде құқықтық кедергілердің алдын алуға мүмкіндік береді.
6. Кепілге қою кезінде тараптардың жауапкершілігі
Тракторды немесе арнайы машинаны кепілге қою кезінде кепіл беруші техниканың құқықтық мәртебесі туралы дұрыс әрі толық ақпарат беруге және қажетті құжаттарды ұсынуға міндетті.
Кепіл ұстаушы өз кезегінде кепіл құқығының заңнама талаптарына сәйкес тіркелуіне мүдделі. Кепіл қатынастарының дұрыс рәсімделуі екі тараптың да құқықтарын қорғауға мүмкіндік береді.
Техниканы кепілге қою кезінде оның нақты сипаттамаларын, мемлекеттік тіркеу немесе сәйкестендіру деректерін, меншік иесі туралы мәліметтерді және кепілге қатысты ақпаратты дұрыс көрсету ерекше маңызды.
Себебі техниканың сәйкестендіру деректеріндегі қате кейіннен кепілді тіркеу, оған өзгерістер енгізу немесе кепілді тоқтату кезінде қиындықтарға әкелуі мүмкін.
Сондықтан тараптар құжаттарды рәсімдеу кезінде техниканың маркасын, моделін, зауыттық нөмірін, тіркеу деректерін және басқа да қажетті сипаттамаларын мұқият тексеруі қажет.
7. Кепілді мемлекеттік тіркеудің практикалық маңызы
Тракторлар мен арнайы машиналар ауыл шаруашылығы және басқа да өндірістік салаларда жоғары құндылыққа ие мүлік болып саналады. Сондықтан оларды несие міндеттемелерін қамтамасыз ету үшін пайдалану кең таралған.
Кепілді мемлекеттік тіркеу қаржы ұйымдары үшін де, техника иелері үшін де маңызды. Қаржы ұйымы үшін бұл – берілген несиенің қайтарылуын қамтамасыз ететін мүліктің құқықтық мәртебесін бекіту құралы. Ал техника иесі үшін мемлекеттік тіркеу оның құқықтары мен міндеттерінің заңды түрде рәсімделгенін көрсетеді.
Сонымен қатар тіркеу жүйесі бір техниканың бірнеше тұлғаға қатысты міндеттемелерді қамтамасыз етуі кезінде құқықтық тәртіпті сақтауға мүмкіндік береді. Осы арқылы тараптар арасында туындауы ықтимал даулардың алдын алуға жағдай жасалады.
Тракторлар мен арнайы машиналарды кепілге қоюды мемлекеттік тіркеу – жылжымалы мүлікке қатысты құқықтық қатынастарды реттеудің маңызды тетігі.
Оның негізгі мақсаты – кепіл ұстаушының құқықтарын қорғау, мүліктің кепілдегі мәртебесін ресми түрде бекіту және тараптар арасындағы құқықтық айқындықты қамтамасыз ету.
Қолданыстағы қағидалар кепілді алғаш рет тіркеумен қатар, оған өзгерістер мен толықтырулар енгізуді, меншік құқығының ауысуын, талап ету құқығын басқа тұлғаға беруді, қайталама кепілді тіркеуді және кепілді тоқтатуды да қамтиды.
Сондықтан тракторды немесе арнайы техниканы несие алу мақсатында кепілге қою кезінде мемлекеттік тіркеу рәсімдерін дұрыс әрі уақтылы орындау – мүлік иесі мен қаржы ұйымының құқықтарын қорғау- дың маңызды шарты.
Қағидаларды сақтау техниканың құқықтық мәртебесін нақтылап қана қоймай, болашақта мүлікке қатысты даулардың, құқықтық түсінбеушіліктердің және басқа да тәуекелдердің алдын алуға мүмкіндік береді.
Осыған байланысты тракторлар мен арнайы машиналарды кепілге қою кезінде заңнамада белгіленген мемлекеттік тіркеу талаптарын сақтау барлық тараптар үшін маңызды құқықтық міндет болып табылады.

Мөлдір КАЛМАХАНОВА,
Тараз қаласы әкімдігінің ауыл
шаруашылығы бөлімінің бас маманы