Жастардың электронды темекіге құмарлығы

Соңғы жылдары көшеде, оқу орындарының маңында, қоғамдық орындарда қолында шағын құрылғы ұстап, бу шығарып жүрген жастарды жиі кездестіреміз. Бұл – электронды темекі немесе вейп қолданушылар. Бірнеше жыл бұрын ғана жаңа технологиялық өнім ретінде қабылданған вейп бүгінде жастар арасында кең таралған құбылысқа айналды. Әсіресе жасөспірімдер арасында оның танымалдығы артып келеді. Алайда көпшілік оны кәдімгі темекіге қарағанда қауіпсіз деп қабылдағанымен, мамандар бұл пікірдің қате екенін айтып дабыл қағуда.

Электронды темекі – арнайы сұйықтықты қыздыру арқылы бу шығаратын құрылғы. Оның құрамында никотин, түрлі химиялық қоспалар, ароматизаторлар және басқа да заттар болуы мүмкін. Құрылғыны пайдаланған кезде адам түтін емес, бу жұтады. Дәл осы ерекшелік көп жастардың вейпті зияны аз өнім ретінде қабылдауына себеп болып отыр.

Жасөспірімдердің вейпке қызығушылығының бірнеше себебі бар. Біріншіден, оның сыртқы дизайны заманауи әрі тартымды көрінеді. Түрлі түсті құрылғылар, сәнді пішіндер және жаңа технологиялық гаджетке ұқсайтын келбеті жастардың назарын аударады. Екіншіден, өндірушілер ұсынатын жеміс-жидек, шоколад, ваниль, жалбыз және басқа да тәтті дәмдер жасөспірімдер үшін тартымды болып көрінеді. Көптеген жас алғаш рет вейпті осы жағымды иісі мен дәміне қызығып байқап көреді.

Тағы бір маңызды фактор – әлеуметтік желілердің ықпалы. Бүгінде TikTok, Instagram және басқа да платформаларда вейп қолдануды сән ретінде көрсететін бейнероликтер көптеп таралады. Кейбір блогерлер мен танымал тұлғалар мұндай құрылғыларды пайдалануды заманауи өмір салтының бір бөлігі ретінде көрсетеді. Мұны көрген жасөспірімдер еліктеуге тырысады. Психологтардың айтуынша, жасөспірім шақта құрдастардың пікіріне тәуелділік жоғары болады. Сондықтан достарының арасында ерекшеленбеу немесе топтан бөлініп қалмау үшін көптеген жас вейп қолданып көруге шешім қабылдайды.

Көп жағдайда жастар электронды темекінің құрамында никотин бар екенін толық түсіне бермейді. Никотин – адамның ағзасында тәуелділік қалыптастыратын зат. Ол ми қызметіне әсер етіп, уақыт өте келе адамның оған қайта-қайта жүгінуіне себеп болады. Нәтижесінде вейпті тек қызығушылықпен қолданып бастаған жасөспірім біртіндеп никотинге тәуелді болып қалуы мүмкін.

Дәрігерлердің айтуынша, электронды темекінің адам ағзасына тигізетін зияны аз емес. Вейп буының құрамында өкпе тіндеріне әсер ететін түрлі химиялық заттар болады. Олар тыныс алу жолдарын тітіркендіріп, жөтел, ентігу және өкпе ауруларының пайда болу қаупін арттыруы мүмкін. Кейбір зерттеулер электронды темекіні ұзақ уақыт пайдалану өкпенің қабынуына және тыныс алу жүйесінің созылмалы ауруларына алып келуі ықтимал екенін көрсетеді.

Әсіресе жасөспірім ағзасы мұндай әсерлерге әлдеқайда сезімтал келеді. Себебі бұл кезеңде адамның миы мен ішкі ағзалары толық қалыптасып үлгермейді. Никотин жасөспірімнің есте сақтау қабілетіне, зейініне және оқу үлгеріміне кері әсер етуі мүмкін. Сонымен қатар ол күйзеліс деңгейін арттырып, эмоционалдық тұрақсыздыққа әкелуі ықтимал.

Вейптің жүрек-қан тамырлары жүйесіне де зияны бар. Никотин қан қысымын жоғарылатып, жүрек соғу жиілігін арттырады. Уақыт өте келе бұл жүрек пен қан тамырларына қосымша жүктеме түсіреді. Мамандар электронды темекіні ұзақ уақыт қолдану жүрек ауруларының даму қаупін арттыруы мүмкін екенін ескертеді.

Тағы бір алаңдатарлық мәселе – вейптің кәдімгі темекіге апаратын алғашқы қадамға айналуы. Сарапшылардың пікірінше, электронды темекіге үйренген кейбір жастар кейін дәстүрлі темекі өнімдерін қолдануға көшеді. Осылайша зиянды әдеттің ауқымы кеңейе түседі.

Мәселенің күрделілігі сонда, көптеген ата-аналар баласының вейп пайдаланып жүргенін бірден байқамайды. Өйткені электронды темекінің иісі қарапайым темекідей өткір болмайды. Кейбір құрылғылар қалтаға немесе сөмкеге оңай сыятындай шағын көлемде жасалады. Сондықтан ата-аналар мен ұстаздар балалармен зиянды әдеттердің салдары туралы жиі әңгімелесіп, түсіндіру жұмыстарын жүргізуі қажет.

Мамандардың айтуынша, вейптің кең таралуына қарсы күрес тек тыйым салумен шектелмеуі керек. Жастардың бос уақытын тиімді ұйымдастыру, спортпен айналысуға жағдай жасау, салауатты өмір салтын насихаттау және ақпараттық-түсіндіру жұмыстарын күшейту маңызды. Өйткені зиянды әдеттердің алдын алудың ең тиімді жолы – жастардың саналы таңдау жасауына ықпал ету.

Қазіргі таңда электронды темекі көптеген жасөспірім үшін сәннің белгісі болып көрінуі мүмкін. Алайда оның артында денсаулыққа төнетін нақты қауіптер жатыр. Бір сәттік қызығушылық немесе құрдастарға еліктеу болашақта ауыр зардаптарға әкелуі мүмкін екенін әрбір жас түсінуі тиіс.

Қорытындылай келе, вейп пен электронды темекі қауіпсіз балама емес. Оның құрамындағы никотин мен химиялық заттар адам ағзасына, әсіресе жасөспірімдердің денсаулығына елеулі зиян келтіреді. Сондықтан жастар арасында оның зияны туралы түсіндіру жұмыстарын күшейту – қоғам алдындағы маңызды міндеттердің бірі. Өйткені ұлт денсаулығы – ел болашағының кепілі.

Айгерім Ораз,
М. Х. Дулати атындағы Тараз университеті «Конвергентті журналистика» мамандығының 2-курс студенті