Тарих пен тағылым тоғысқан «Һибатулла Тарази»

Жарбол АҚЖІГІТ,
«Һибатулла Тарази» медресе-колледжінің директоры

Тараз – тарихы терең, өркениеттер тоғысында қалыптасқан көне шаһар. Екі мың жылдан астам тарихы бар бұл қала ғасырлар бойы Ұлы Жібек жолының бойындағы сауда мен мәдениеттің, ғылым мен білімнің маңызды орталықтарының бірі болды. Әсіресе, ортағасырлық Тараздың гүлденген кезеңінде қалада мешіттер, медреселер, моншалар, керуен сарайлар сияқты қоғамдық нысандардың болғаны археологиялық зерттеулер арқылы анықталған. Сол дәуірде Ислам діні қала өмірінің маңызды рухани факторларының біріне айналды.

Демек, Тараздың тарихын тек көне қаланың тарихы ретінде емес, сонымен бірге білім мен руханияттың қалыптасу тарихы ретінде де қарастыруға болады. Осы тұрғыдан алғанда, бүгінгі Тараздағы «Һибатулла Тарази» медресе-колледжінің орны ерекше.
Таразда Ислам өркениетінің орнығуымен бірге діни білім беру дәстүрі де қалыптасты. Ортағасырлық қала аумағында мешіттер мен медреселердің болғаны археологиялық қазбалар арқылы дәлелденіп отыр. Зерттеулер бойынша, Тараздың X-XII ғасыр- лардағы гүлдену дәуірінде қалада мешіттер мен медреселер кең тараған. Бұл – Тараз топырағында діни білім беру мәдениетінің бүгін ғана пайда болмағанын көрсететін маңызды тарихи негіз.
Кейінгі ғасырларда да Тараз Әулиеата өңірі Ислам ілімінің маңызды орталықтарының бірі болып қала берді. ХХ ғасырдың басындағы діни-ағартушылық өмірдің айқын мысалдарының бірі – қаладағы мешіт-медресе кешендері. Археология- лық деректерде Әулиеатадағы Абдуқадир мешіті жанында мешітпен бірге медресе мен шәкірттерге арналған худжралар болғаны айтылады. Осы ортада белгілі ғалым, дінтанушы әрі ағартушы Саид Махмуд ат-Тарази (Алтынхан төре) 1910-шы жылдардың ортасынан бастап 1930 жылға дейін белсенді түрде еңбек еткен. Яғни, Тараздағы діни білім дәстүрінің тамыры ортағасырлық медреселерден басталып, ХХ ғасырдың басындағы ғұламалар мектебі арқылы жалғасқан тарихи сабақтас- тықты көруге болады.
«Һибатулла Тарази» атауының өзі Тараздың тарихи-рухани болмысымен тығыз байланысты. Бұл атау кездейсоқ таңдалмаған. Ол Тараздың Ислам өркениетіндегі орнын, осы шаһардан шыққан немесе осы шаһарда еңбек еткен ғалымдардың мұрасын еске түсіреді.
Тарихта «Тарази» нисбасымен танылған ғалымдар аз емес. Солардың бірі – ХХ ғасырдағы көрнекті дін ғалымы әрі ағартушы Саид Махмуд ат-Тарази. Оның есімі Тараздың діни-ағартушылық тарихымен тығыз байланысты. Сондықтан бүгінгі «Һибатулла Тарази» медресе-колледжінің атауы – бір жағынан көне шаһардың тарихи атауын дәріптесе, екінші жағынан Тараздағы діни ілім дәстүрінің үзілмей келе жатқан рухани бағытын білдіретін символдық мәнге ие.
Қазіргі «Һибатулла Тарази» медресе-колледжі – Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының жүйесінде жұмыс істейтін діни білім беру мекемесі. Оқу орны 2012 жылы ашылған. Оның бүгінгі негізгі мақсаты қоғамның діни-рухани әлеуетін көтеру, ұлттық руханият пен жалпыадамзаттық құндылықтарды ұстанатын білікті исламтану мамандарын даярлау болып отыр.
2013 жылы оқу орны алғашқы мемлекеттік лицензиясын алса, 2020 жылы жаңа куәлікке ие болып, медресе-колледж мәртебесіне өтті. Сол кезеңде оқу орнының материалдық-техникалық базасы кеңейіп, жаңа жатақхана мен спорттық нысандар пайдалануға берілді.
Бүгінде оқу орнында «Исламтану» мамандығы бойынша білім беріледі. Оқу мерзімі – 2 жыл 10 ай, біліктілігі – «Исламтанушы». Оқу күндізгі және дуальды оқыту форматында, қазақ тілінде жүргізіледі. Бұл – дәстүрлі медреселік білім мен қазіргі кәсіптік білім беру жүйесін ұштастырған үлгі.
Медресе-колледждің басты ерекшелігі сол, мұнда білім тек теориялық деңгеймен ғана шектелмейді. Исламтану саласындағы кәсіби біліммен қатар, студенттердің рухани-адамгершілік тәрбиесіне, ұлттық құндылықтарды меңгеруіне және қоғамға қызмет ету дағдыларына басымдық беріледі.
Оқу орнының қазіргі инфрақұрылымында оқу кабинеттері, кітапхана, мәжіліс залы, жатақхана, асхана, намаз оқитын бөлме, спорт залы және футбол алаңы қарастырылған. Мұнда 2020 жылы 100 орындық жатақхана пайдалануға берілді. Осылайша бұл орта «ұстаз – шәкірт – тәрбие» қағидасын қазіргі білім беру талаптарымен ұштастыруға мүмкіндік беруде.
«Һибатулла Тарази» медресе-колледжінің тарихы салыстырмалы түрде қысқа болғанымен, оның нәтижесі айқын. Оқу орны алғашқы түлектерін 2015 жылдан бастап шығара бастаған. Бүгінге дейін 161 түлек білім ордасын тәмамдап, олардың бірқатары Қазақстанның әр өңіріндегі мешіттерде қызмет атқарып келеді.
Бұл жердегі маңызды бір жайт, Тараздың ортағасырлық медреселерінде білім алған шәкірттер өз дәуіріндегі қоғамның рухани сұранысына жауап берсе, бүгінгі «Һибатулла Тарази» медресе-колледжінің түлектері қазіргі Қазақстан қоғамына қызмет ететін діни мамандар ретінде қалыптасуда. Әрине, қазір заманмен қоса білім беру формасы да өзгерді, оқу бағдарламалары жаңарды. Дегенмен, ұстаздан шәкіртке білім беру, шәкіртті қоғамға қызмет етуге дайындау идеясы сақталды.
Бүгінгі «Һибатулла Тарази» медресе-колледжін Тараздағы діни білім берудің екі мың жылдық тарихын үздіксіз жалғастырып келе жатқан оқу орны деп тікелей атау дұрыс емес. Өйткені қазіргі медресе-колледж 2012 жылы ашылған. Дегенмен, оны Тараздың ғасырлар бойы қалыптасқан діни-ағартушылық дәстүрінің заманауи мұрагері әрі жалғастырушысы деуімізге толық негіз бар.
Өйткені көне Таразда мешіттер мен мед- реселер болғаны археологиялық деректермен расталды. Кейінгі дәуірлерде Әулие- ата өңірінде мешіт-медреселер қызмет етіп, дін ғалымдары мен ағартушылар еңбек етті. Ал қазір осы тарихи шаһарда Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының жүйесіне кіретін заманауи діни білім ордасы жұмыс істеуде. Осы сабақтас- тықты шартты түрде былай көрсетуге болады:
Көне Тараз → ортағасырлық мешіттер мен медреселер → Әулиеата дәуірінің діни-ағартушылық ортасы → Тараз ғұламалары → тәуелсіз Қазақстандағы діни білім жүйесі → «Һибатулла Тарази» медресе-колледжі. Бұл – ғимараттардың немесе мекемелердің үздіксіз жалғасуы емес, ілімге, ұстаздыққа, руханиятқа және қоғамға қызмет етуге негізделген дәстүрдің сабақтастығы.
Оқу орнының бүгінгі басты міндеті – тек діни ақпарат беретін маман даярлау емес, ұлттық құндылықтарды, дәстүрлі ислам түсінігін және қазіргі қоғам талаптарын меңгерген білікті исламтанушы қалыптастыру. Бұл мақсат білім ошағының қоғамның діни-рухани әлеуетін көтеру және ұлттық руханият пен жалпыадамзаттық құндылықтарды ұстанатын бәсекеге қабілетті исламтану мамандарын даярлауға бағытталған ресми миссиясынан да анық көрінеді. Бүгінде медресе-колледжімізде 16 оқытушы еңбек етеді. Олардың арасында ғылым докторы мен магистрлер де бар. Оқу орнында студенттер діни біліммен қатар қазіргі білім беру стандарттарына сай даярлықтан өтеді.
Қорыта айтқанда, екі мың жылдан астам тарихы бар Тараздың әр дәуірінде білім мен руханияттың өзіндік орны болды. Ортағасырлық медреселерден бастап, Әулиеата кезеңіндегі діни-ағартушылық ошақтарға, одан тәуелсіз Қазақстандағы кәсіби діни білім беру жүйесіне дейінгі жол Тараздың рухани тарихының маңызды бір арнасын құрайды. Ал «Һибатулла Тарази» медресе-колледжі – сол арнаның бүгінгі жалғасы.