XXI ғасыр – ақпарат пен технологияның ғасыры. Қазіргі қоғамды интернетсіз, смартфонсыз және әлеуметтік желісіз елестету мүмкін емес. Әлеуметтік желілер адамдардың қарым-қатынас жасау тәсілін түбегейлі өзгертті. Бүгінде әлемнің кез келген нүктесіндегі адаммен байланыс орнатуға, жаңалықтарды лезде білуге, білім алуға және тәжірибе алмасуға мүмкіндік бар. Бұл – заманауи технологиялардың адамзатқа берген зор мүмкіндігі. Алайда кез келген жаңашылдықтың екі қыры болатыны секілді, әлеуметтік желінің де пайдасымен қатар зияны аз емес. Соңғы жылдары мамандар мен қоғам белсенділерін алаңдатып отырған мәселелердің бірі – жастардың әлеуметтік желіге тәуелділігі.
Бүгінде қоғамдық көлікте, оқу орындарында, демалыс орындарында немесе көшеде келе жатқан адамдарға назар аударсақ, көпшілігінің назары телефон экранына ауғанын байқаймыз. Әсіресе жастардың бос уақытын әлеуметтік желілерсіз өткізуі сирек кездесетін жағдайға айналды. Instagram, TikTok, Facebook, Telegram және басқа да платформалар күнделікті өмірдің ажырамас бөлігіне айналып отыр. Әрине, бұл желілер ақпарат алуға, жаңа білім үйренуге және шығармашылық қабілетті дамытуға мүмкіндік береді. Дегенмен оларды шектен тыс пайдалану көптеген мәселелерге жол ашуда.
Әлеуметтік желіге тәуелділік ең алдымен уақытты тиімсіз пайдалануға әкеледі. Көптеген жастар бірнеше минутқа ғана кірген әлеуметтік желіде сағаттап отырып қалатынын байқамайды. Нәтижесінде сабаққа дайындалу, кітап оқу, спортпен айналысу немесе отбасымен уақыт өткізу сияқты маңызды істер кейінге шегеріледі. Бұл өз кезегінде білім сапасының төмендеуіне, еңбек өнімділігінің азаюына және жеке дамудың баяулауына әсер етеді.
Психологтардың пікірінше, әлеуметтік желінің шамадан тыс қолданылуы адамның психологиялық денсаулығына да кері әсер етуі мүмкін. Әлеуметтік желілерде адамдар көбіне өмірінің тек жарқын сәттерін жариялайды. Оларды көрген кейбір жастар өз өмірін өзгелердің жетістіктерімен салыстырып, өзін төмен бағалай бастайды. Мұндай жағдай өзіне деген сенімсіздікке, күйзеліске және жалғыздық сезімінің артуына себеп болуы ықтимал. Әсіресе жасөспірімдердің психикасы мұндай әсерлерге өте сезімтал келеді.
Тағы бір маңызды мәселе – жалған ақпараттың кең таралуы. Қазіргі таңда кез келген адам әлеуметтік желі арқылы ақпарат тарата алады. Алайда олардың барлығы бірдей шынайы бола бермейді. Кейде тексерілмеген мәліметтер қоғам арасында түсініспеушілік туғызып, түрлі алыпқашпа әңгімелердің таралуына себеп болады. Сондықтан әлеуметтік желідегі әрбір ақпаратқа сын көзбен қарап, оның дереккөзіне назар аудару аса маңызды.
Әлеуметтік желі адамның денсаулығына да әсер етпей қоймайды. Телефонға ұзақ уақыт үңілу көздің көру қабілетінің төмендеуіне, омыртқа мен мойын бұлшықеттерінің шаршауына алып келеді. Сонымен қатар көптеген жастар түнгі уақытта әлеуметтік желі қолданатындықтан, ұйқы режимі бұзылады. Ұйқының жеткіліксіздігі адамның оқуына, жұмыс істеуіне және жалпы денсаулығына кері әсерін тигізеді.
Дегенмен әлеуметтік желінің тек зияны туралы айту әділетсіз болар еді. Бұл платформалар көптеген жастарға білім алуға, кәсіп бастауға, шығармашылық жұмыстарын насихаттауға мүмкіндік беріп отыр. Бүгінде көптеген жас кәсіпкерлер өз өнімдерін әлеуметтік желі арқылы таныстырып, табыс тауып жүр. Сонымен қатар онлайн курстар, білім беру платформалары мен түрлі танымдық парақшалар жастардың өзін-өзі дамытуына ықпал етуде.
Сондықтан мәселе әлеуметтік желінің өзінде емес, оны пайдалану мәдениетінде жатыр. Әр адам әлеуметтік желіге бөлетін уақытын бақылап, күн тәртібін дұрыс жоспарлауы қажет. Бос уақыттың белгілі бір бөлігін кітап оқуға, спортқа, өнерге және жақын адамдармен қарым-қатынасқа арнау маңызды. Сонда ғана технология адам өмірін жеңілдететін құрал ретінде қызмет етеді.
Қорытындылай келе, әлеуметтік желі – қазіргі заманның ажырамас бөлігі. Ол дұрыс қолданылған жағдайда үлкен мүмкіндік көзі болса, шектен тыс пайдаланылған кезде тәуелділікке айналуы мүмкін. Сондықтан әрбір адам виртуалды әлем мен шынайы өмір арасындағы тепе-теңдікті сақтауды үйренуі тиіс. Себебі уақыт – қайтарылмайтын құндылық. Ал оны қалай пайдалану әр адамның өз қолында.
Жансая ӘЛІМБЕТ,
М. Х. Дулати атындағы Тараз университеті
«Конвергентті журналистика» мамандығының 2-курс студенті